- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੈ N95 ਮਾਸਕ ? ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ’ਚ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ। ਹਵਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਣ ’ਤੇ ਲੋਕ N95 ਮਾਸਕ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਮਾਸਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Posted By Sunita
Publish Date: Fri, 13 Nov 2026 12:24 PM (IST)
Updated Date: Fri, 13 Nov 2026 12:27 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ - ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ’ਚ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ। ਹਵਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਣ ’ਤੇ ਲੋਕ N95 ਮਾਸਕ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਮਾਸਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੁਕਸਾਨ
PM2.5 ਦੇ ਕਣ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 2.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਖੂਨ ’ਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ’ਚ ਸੋਜ ਅਤੇ ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਸਰੀਰ ਇਨਫਲਾਮੇਟਰੀ ਕੈਮੀਕਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਤ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਾਡੇ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਇਸ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ’ਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਮਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ N95?
ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਮਾਸਕ ਹਵਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ N95 ਰੈਸਪੀਰੇਟਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਰੀ ਲੈਬ ਟੈਸਟਿੰਗ ’ਚ N95 ਮਾਸਕ ਹਵਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਫਿਟਿੰਗ ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੈ। N95 ਮਾਸਕ ਸਿਰਫ਼ ਠੋਸ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਓਜ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।
ਕੀ N95 ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਣ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੱਟ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ N95 ਮਾਸਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ’ਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਐਨ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੰਨੇ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ N95 ਮਾਸਕ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਿਹਤਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
N95 ਮਾਸਕ ਕਿੰਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੇ। ਨੋਜ਼ ਕਲਿੱਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਓ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਰਹੋ, ਮਾਸਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ N95 ਮਾਸਕ ਹੀ ਖਰੀਦੋ।
ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਜਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨਣ ’ਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ HEPA ਫਿਲਟਰ ਵਾਲਾ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਘਰ ’ਚ ਘੱਟ ਆਵੇ।
(ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਗਰੋਵਰ, ਐਸੋਸੀਏਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪਲਮੋਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਕੇਅਰ, ਸੀ.ਕੇ. ਬਿਰਲਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ)